Kan Şekeri Nasıl Dengede Kalır ve Açlık, Tokluk, HbA1c Değerleri Ne Anlatır

Kan şekeri gün boyunca sabit bir çizgide durmaz; sabah uyandığınızda bir değerde, öğle yemeğinden bir saat sonra başka bir değerde, akşam yürüyüşünden sonra yine farklı bir değerde olur. Önemli olan bu inişlerin ve çıkışların belli bir aralıkta kalması ve vücudun her seferinde dengeyi yeniden kurabilmesidir. Açlık değeri, yemek sonrası değer ve HbA1c bu dengenin üç ayrı penceresidir. Üçünü birlikte okumak, tek bir tahlil sonucuna bakmaktan çok daha anlamlı bir tablo verir.

Kan şekeri dengesi vücutta nasıl kurulur

Yediğimiz karbonhidratlar sindirilip glukoza dönüşür ve kana geçer. Kan şekeri yükselince pankreas insülin salgılar; insülin glukozun kas, yağ ve karaciğer hücrelerine girmesini sağlar ve fazlasının karaciğerde glikojen olarak depolanmasına yardım eder. Kan şekeri düşmeye başladığında bu kez pankreas glukagon salgılar ve karaciğer depoladığı glukozu yeniden kana bırakır. Uzun açlıklarda karaciğer, glukozu laktat ve amino asitler gibi kaynaklardan yeniden üretebilir.

ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi’nin glukoz metabolizması kaynağına göre diyabeti olmayan bir kişide açlık kan şekeri yaklaşık 80-90 mg/dL civarındadır. Yemekten sonra 120-140 mg/dL düzeyine kadar çıkabilir ve yaklaşık iki saat içinde yeniden açlık düzeyine döner. Kortizol ve büyüme hormonu gibi hormonlar da özellikle uzun açlıkta glukozun korunmasına katkı verir. Kısacası denge tek bir organın değil, pankreas, karaciğer, kaslar ve hormon sisteminin ortak işidir.

Ne yapmalısınız:

• Tek bir ölçüm yerine açlık, yemek sonrası ve uzun vadeli değerlerin birlikte değerlendirilmesi daha doğru bir tablo sunar.
• Kan şekerindeki gün içi dalgalanmaların normal bir süreç olduğunu bilmek, tek bir yüksek ölçümde gereksiz kaygıyı azaltabilir.
• Ailede diyabet öyküsü varsa düzenli kontroller için aile hekimi ya da dahiliye uzmanıyla bir takvim belirlemek yerinde olabilir.

Açlık kan şekeri neyi gösterir

Açlık kan şekeri, vücudun gece boyunca ve öğün almadığı saatlerde glukozu ne kadar dengede tutabildiğini gösterir. Bu değeri büyük ölçüde karaciğerin gece kana bıraktığı glukoz ve insülinin bu salınımı ne kadar frenleyebildiği belirler. NIDDK’ya göre doğru bir açlık ölçümü için en az 8 saat boyunca yudum su dışında hiçbir şey yenip içilmemesi gerekir.

Açlık değeri tek başına her şeyi anlatmaz. Kötü geçen bir gece, yoğun stres ya da sabah saatlerinde yükselen hormonlar ölçümü bir miktar yukarı çekebilir. Sabah saatlerindeki alışkanlıkların bu değere nasıl yansıdığını kan şekerini etkileyen sabah alışkanlıkları yazısında ayrıntılı olarak ele aldık. Sınırda çıkan bir sonuç bu yüzden çoğu zaman farklı bir günde tekrarlanır.

Ne yapmalısınız:

• Tahlilden önceki akşam her zamanki gibi beslenip en az 8 saat aç kalmak, sonucun gerçek durumu yansıtmasına yardımcı olur.
• Ölçümden önceki gece uykusuz geçtiyse ya da ateşli bir hastalık sürüyorsa bunu sonucu değerlendiren hekime söylemek faydalı olabilir.
• Sınırda bir sonucu tek başına yorumlamak yerine tekrar ölçüm ve HbA1c ile birlikte değerlendirmek daha güvenilir bir yoldur.

Yemek sonrası kan şekeri ve öğün sırasının etkisi

Tokluk kan şekeri, vücudun bir öğünden gelen glukoz yükünü ne kadar hızlı ve ne kadar düzgün işleyebildiğini gösterir. Tanıda kullanılan oral glukoz tolerans testinde (OGTT) şekerli bir içecekten iki saat sonra ölçülen değerin 140 mg/dL’nin altında olması normal kabul edilir. Günlük hayatta ise yemek sonrası yükselişin büyüklüğünü karbonhidratın miktarı ve türü, öğündeki lif ve protein, hatta yiyeceklerin hangi sırayla yendiği etkiler. Karbonhidratın türüne göre yükselişin nasıl değiştiğini glisemik indeks yazısında okuyabilirsiniz.

Öğün sırasıyla ilgili dikkat çeken bir pilot çalışma Diabetes Care dergisinde yayımlandı. Tip 2 diyabetli 11 kişide aynı öğün iki farklı sırayla yendi; sebze ve protein ekmekten ve meyve suyundan önce yendiğinde yemekten 30, 60 ve 120 dakika sonraki kan şekeri sırasıyla yaklaşık yüzde 29, 37 ve 17 daha düşük ölçüldü. Çalışma küçük ve kısa süreli olduğu için sonuçlar ön bulgu olarak okunmalıdır. Yine de öğünün içeriği kadar düzeninin de yükselişi etkileyebildiğini gösteren önemli bir işarettir.

Ne yapmalısınız:

• Tabağa önce sebze ve protein, sonra ekmek, pilav gibi karbonhidratlarla devam etmek denenebilecek basit bir düzenlemedir.
• Karbonhidratı tek başına değil lif ve proteinle birlikte tüketmek, yükselişin daha yumuşak olmasına katkı verebilir.
• Yemekten sonra belirgin uyku hali ve halsizlik sık yaşanıyorsa yemek sonrası yorgunluğun nedenlerini gözden geçirmek ve bunu hekimle paylaşmak yerinde olabilir.

HbA1c uzun vadeli tabloyu nasıl gösterir

HbA1c, kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobine bağlanmış glukozun oranını ölçer. Kırmızı kan hücreleri yaklaşık üç ay yaşadığı için bu değer son iki üç ayın ortalama kan şekeri hakkında bilgi verir. Açlık gerektirmez ve günlük dalgalanmalardan açlık ölçümü kadar etkilenmez. Bu yüzden hem tanıda hem de takipte açlık değerinin önemli bir tamamlayıcısıdır.

HbA1c her durumda kusursuz değildir. NIDDK, gebeliğin ikinci ve üçüncü üç aylık döneminde, bazı anemi türlerinde ve bazı hemoglobin varyantlarında sonucun yanıltıcı olabileceğini belirtir; HbA1c ile kan şekeri ölçümleri birbirini tutmuyorsa HbA1c o kişi için güvenilir olmayabilir. Bu nedenle sonuç değerlendirilirken hemogram (tam kan sayımı) sonuçlarına da bakılır. Bilinen bir demir eksikliği varsa bunun hekime söylenmesi yorumu değiştirebilir.

Ne yapmalısınız:

• HbA1c için aç kalmak gerekmez; tahlil günün herhangi bir saatinde yapılabilir.
• Anemi, demir eksikliği ya da yakın zamanda kan kaybı varsa bunu tahlili isteyen hekimle paylaşmak sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur.
• Takip edilen bir durum varsa HbA1c’yi hekimin önerdiği aralıklarla, aynı laboratuvarda yaptırmak sonuçları karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Normal, prediyabet ve diyabet eşik değerleri

Tanıda kullanılan eşikler Amerikan Diyabet Derneği (ADA) ve NIDDK tarafından aşağıdaki gibi tanımlanır. Değerler gebe olmayan yetişkinler içindir; gebelikte farklı eşikler kullanılır.

Referans aralıkları ve kullanılan ölçüm yöntemleri laboratuvara göre küçük farklar gösterebilir; sonuç raporundaki aralık ve hekim değerlendirmesi esas alınır. ADA’ya göre tanı için genellikle testin farklı bir günde tekrarlanması gerekir; kan şekeri çok yüksekse ya da tipik belirtiler varsa tek bir test yeterli olabilir. Prediyabet aralığındaki sonuçların ne anlama geldiğini gizli şeker (prediyabet) yazısında ayrıca ele aldık.

Ne yapmalısınız:

• Tablodaki değerler tanı koymak için değil, sonucu hekimle konuşurken neye bakıldığını anlamak için bir rehberdir.
• Sonuç prediyabet aralığındaysa ADA’nın önerdiği gibi bir iki yılda bir yeniden kontrol planlamak yerinde olabilir.
• Evde parmaktan yapılan ölçümler takip için kullanışlıdır; tanı ise laboratuvarda alınan kan örneğiyle konur.

Denge bozulduğunda insülin direnci ve sessiz yükseliş

NIDDK’nın tanımına göre insülin direnci, kas, yağ ve karaciğer hücrelerinin insüline beklenen yanıtı vermemesidir. Pankreas başlangıçta daha fazla insülin üreterek bunu telafi eder; zamanla bu çaba yetersiz kalınca kan şekeri yükselmeye başlar. NIDDK prediyabeti olan kişilerin 5-10 yıl içinde tip 2 diyabet geliştirme olasılığının yüksek olduğunu belirtir. Fazla kilo ya da geniş bel çevresi, 35 yaş üstü olmak, ailede diyabet, hareketsizlik, sigara, gebelik diyabeti öyküsü ve polikistik over sendromu bilinen risk faktörleri arasındadır.

Bu süreç çoğu zaman belirti vermez. Mayo Clinic yüksek kan şekeri belirtilerinin genellikle değer 180-200 mg/dL’yi geçtiğinde ortaya çıktığını ve günler, haftalar içinde geliştiğini aktarır; sık idrara çıkma, artan susama, bulanık görme ve halsizlik bunların başında gelir. Erken dönemde vücudun verebileceği işaretleri insülin direnci belirtileri ve kan şekerinin yüksek olduğunun sessiz işaretleri yazılarında topladık. Kadınlarda insülin direnci ile polikistik over sendromu (PCOS) arasında da güçlü bir bağ vardır.

Ne yapmalısınız:

• Belirti olmasa da 35 yaş üstünde ya da fazla kilo ve ek risk faktörleri varsa düzenli kan şekeri kontrolü düşünülebilir.
• NIDDK’nın aktardığı Diyabet Önleme Programı’nda başlangıç kilosunun yüzde 5-7’sini kaybetmek risk altındaki kişilerde diyabete ilerleme olasılığını azalttı; küçük ama sürdürülebilir hedefler anlamlı olabilir.
• Boyun ya da koltuk altında koyulaşma, düzensiz adet ve hızlı kilo alımı birlikte görülüyorsa endokrinoloji değerlendirmesi yerinde olabilir.

Kan şekeri düştüğünde ne olur

Dengenin diğer ucu düşük kan şekeridir (hipoglisemi). NIDDK’ya göre diyabeti olan pek çok kişi için 70 mg/dL’nin altı düşük kabul edilir; kişisel hedef ise tedavi ekibiyle belirlenir. Titreme, açlık hissi, yorgunluk, baş dönmesi, kafa karışıklığı, sinirlilik, çarpıntı ve baş ağrısı sık görülen belirtilerdir. İnsülin ve sülfonilüre grubu ilaçlar kullananlar, ileri yaştakiler ve böbrek hastalığı olanlar daha yüksek risk altındadır.

Diyabeti olmayan kişilerde de bazen yemekten birkaç saat sonra titreme ve halsizlik yaşanabilir. Bu tablonun nedeni her zaman kan şekeri düşüklüğü değildir ve ancak belirtiler sırasında yapılan ölçümle anlaşılabilir. Ani düşüş yaşayan birine o anda nasıl yardım edileceğini kan şekeri düşen kişi ne yapmalı yazısında adım adım anlattık.

Ne yapmalısınız:

• İnsülin ya da kan şekerini düşüren bir ilaç kullanılıyorsa düşüş belirtilerini ve yanında bulundurulacak hızlı şekeri hekimle önceden konuşmak önemlidir.
• Belirtiler sık tekrarlıyorsa o sırada yapılan ölçümleri not almak, değerlendirmeyi kolaylaştırır.
• Bilinç bulanıklığı ya da bayılma eşlik ediyorsa beklemeden acil yardım almak gerekir.

Stres, uyku ve hareketin dengeye etkisi

Kan şekeri yalnızca tabaktakiyle belirlenmez. Mayo Clinic, hastalık ve stres sırasında vücudun salgıladığı hormonların kan şekerini yükseltebildiğini belirtir; bu hormonların başında kortizol gelir. Kortizon türevi ilaçlar gibi bazı ilaçların da kan şekerini yükseltebildiği bilinir.

Uyku da tablonun bir parçasıdır. The Lancet’te yayımlanan bir çalışmada 11 genç erkeğin yatakta geçirdiği süre altı gece boyunca 4 saatle sınırlandığında glukoz toleransı, dinlenmiş dönemlerine göre belirgin biçimde düştü ve akşam kortizol düzeyleri yükseldi. Uykuyu bölen nedenleri deliksiz uyku çekememenin nedenleri yazısında bulabilirsiniz.

Hareket ise dengenin en erişilebilir destekçilerinden biridir. Yedi çalışmayı birleştiren bir meta-analize göre uzun süre oturmayı kısa ve hafif yürüyüş aralarıyla bölmek, yemek sonrası kan şekerini ve insülini sürekli oturmaya göre anlamlı biçimde düşürdü; ayakta durmak da fayda sağladı ama yürüyüş daha belirgin bir etki gösterdi. Bu çalışmaların tek günlük deneyler olduğunu ve uzun vadeli etkilerin hâlâ araştırıldığını belirtmek gerekir.

Ne yapmalısınız:

• Uzun süre masa başında kalınan günlerde yarım saatte bir kısa yürüyüş molası vermek, yemek sonrası yükselişi yumuşatabilir.
• Düzenli ve yeterli uyku, kan şekeri dengesinin göz ardı edilen ama önemli bir parçası olarak düşünülebilir.
• Uzun süre kortizon türevi ilaç kullanılıyorsa kan şekeri takibinin gerekip gerekmediğini hekime sormak yerinde olabilir.

Hangi durumda hekime başvurmak gerekir

Açlık kan şekeri, OGTT ya da HbA1c sonuçlarından biri prediyabet veya diyabet aralığında çıktıysa sonucu bir dahiliye ya da endokrinoloji uzmanıyla değerlendirmek gerekir. NIDDK, 35 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin ve fazla kilosu olup ek risk faktörü taşıyanların taranmasını önerir. Tedavi gerekip gerekmediğine, hangi yöntemin ve hangi ilacın uygun olduğuna yalnızca hekim karar verir. Örneğin metformin gibi ilaçların prediyabette bazı kişilere yardımcı olabildiği bilinir, ancak bu karar kişinin genel sağlık durumuna göre verilir.

Mayo Clinic, diyabeti olan bir kişide kan şekerinin 240 mg/dL’nin üzerinde kalması ve idrarda keton belirtileri görülmesi ya da kusma ve ishal nedeniyle yiyecek ve sıvının tutulamaması durumunda hemen tıbbi yardım alınmasını önerir. Meyve kokulu nefes, karın ağrısı, nefes darlığı ve bilinç bulanıklığı da acil durum işaretleridir.

Ne yapmalısınız:

• Sınırda ya da yüksek bir sonuçta tahlil raporunu, kullanılan ilaçların listesini ve aile öyküsünü dahiliye veya endokrinoloji randevusuna götürmek görüşmeyi verimli kılar.
• Beslenme düzeninde değişiklik planlanıyorsa bir diyetisyen desteği, kişiye uygun ve sürdürülebilir bir plan kurmaya yardımcı olabilir.
• Çok susama, sık idrara çıkma ve açıklanamayan kilo kaybı birlikte görülüyorsa randevuyu ertelememek gerekir.

hayatbilgileri Haftalık Bülten

Daha fit. Daha sağlıklı. Daha bilinçli.

Her hafta bilimsel kaynaklı içerikler gelen kutunuzda.

Abone olarak gizlilik politikamızı kabul etmiş olursunuz.