Tahlil sonucunda HbA1c satırında yüzde 5,6 ya da 6,1 gibi bir değer görmek, çoğu zaman açlık şekeri normal çıktığı hâlde neden bu testin de istendiği sorusunu getirir. HbA1c, o sabahki şekeri değil, son yaklaşık üç ayın ortalama tablosunu yansıtır. Bu yüzden açlık kan şekerinden farklı bir şey anlatır ve iki test birlikte okunduğunda daha anlamlı hâle gelir. Aşağıda eşik değerlerini, sonucun ortalama kan şekerine nasıl çevrildiğini ve özellikle anemi ile demir eksikliğinin sonucu nasıl yanıltabileceğini bir arada bulabilirsiniz.
HbA1c neyi ölçer ve neden son üç ayı gösterir
Kandaki glukoz, kırmızı kan hücrelerinin içindeki hemoglobine yavaş yavaş bağlanır. HbA1c, hemoglobinin ne kadarının bu şekilde şekerle bağlandığını yüzde olarak gösterir; bu yüzden glikozile ya da glikolize hemoglobin, kısaca A1C olarak da anılır. MedlinePlus, testin son iki ile üç ayın ortalama kan şekeri düzeyini gösterdiğini belirtir.
Üç aylık pencerenin nedeni kırmızı kan hücrelerinin ömrüdür. Cleveland Clinic, şekerin hemoglobine bağlandıktan sonra yaklaşık üç ay, yani ortalama bir kırmızı kan hücresinin yaşam süresi kadar orada kaldığını açıklar. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK) ise son 30 gündeki şeker düzeyinin sonuca daha önceki aylardan daha fazla etki ettiğini vurgular.
Bu yapı HbA1c’yi tek bir sabahın koşullarından büyük ölçüde bağımsız kılar. Bir gece kötü uyumak ya da tahlilden önceki akşam ağır bir yemek yemek açlık şekerini oynatabilir, ancak HbA1c’yi belirgin biçimde değiştirmez. Glukoz ve insülin dengesinin genel resmini kan şekeri dengesi yazısında ayrıntılı olarak ele aldık.
Ne yapmalısınız:
- HbA1c sonucunu bir günün değil, son birkaç ayın özeti olarak okumak yanlış yorumun önüne geçer.
- Son aylarda beslenme, ilaç ya da hareket düzeninde büyük bir değişiklik olduysa bunu sonucu değerlendiren hekime aktarmak yararlı olabilir.
HbA1c kaç olmalı ve değerler nasıl okunur
Amerikan Diyabet Derneği (ADA) yetişkinler için üç eşik tanımlar. Aşağıdaki tablo bu genel eşikleri özetler. Referans aralıkları ve ölçüm yöntemleri laboratuvara göre değişebilir; bazı laboratuvarlar sonucu yüzde yerine mmol/mol birimiyle de verir. Değerlendirmede sonuç raporundaki aralık ve hekim yorumu esas alınır.
| HbA1c | Anlamı |
|---|---|
| %5,7 altı | Normal aralık |
| %5,7 – %6,4 | Prediyabet |
| %6,5 ve üzeri | Farklı bir günde tekrarlanan testte de bu düzeydeyse diyabet |
Tek bir yüksek sonuç tanı için genellikle yeterli sayılmaz. ADA’ya göre test farklı bir günde tekrarlanır; kan şekeri çok yüksekse ya da belirgin belirtiler varsa hekim tek testle karar verebilir. Mayo Clinic de diyabet için yüzde 6,5 ve üzerinin iki ayrı testte görülmesini ölçüt olarak verir. Yüzde 5,7 ile 6,4 arasındaki sonuçların ne anlama geldiğini gizli şeker (prediyabet) yazısında bulabilirsiniz.
Ne yapmalısınız:
- Sonucu raporun kendi referans aralığıyla karşılaştırmak, internetteki tek bir tabloya göre yorumlamaktan daha doğru bir başlangıç sağlar.
- Prediyabet aralığında bir değer görüldüyse sonucu bir dahiliye uzmanıyla ya da endokrinoloji uzmanıyla değerlendirmek yerinde olabilir.
HbA1c ortalama kan şekerine nasıl çevrilir
HbA1c yüzde olarak verildiği için evde ölçülen mg/dL değerleriyle doğrudan karşılaştırmak zordur. Bu boşluğu kapatmak için tahmini ortalama glukoz (eAG) kavramı kullanılır. Diabetes Care dergisinde yayımlanan ve 507 kişinin üç ay boyunca yaklaşık 2.700 ölçümüne dayanan ADAG çalışması, iki değer arasındaki ilişkiyi ortalama glukoz (mg/dL) = 28,7 x HbA1c – 46,7 formülüyle tanımladı.
| HbA1c | Tahmini ortalama glukoz |
|---|---|
| %5 | yaklaşık 97 mg/dL |
| %5,7 | yaklaşık 117 mg/dL |
| %6,5 | yaklaşık 140 mg/dL |
| %7 | yaklaşık 154 mg/dL |
| %8 | yaklaşık 183 mg/dL |
| %9 | yaklaşık 212 mg/dL |
NIDDK, eAG’nin uzun dönemli bir ortalama olduğunu ve bu yüzden gün içindeki tek tek ölçümlerle birebir örtüşmeyeceğini hatırlatır. Ortalama aynı olsa bile gün içinde çok dalgalanan bir şeker ile daha düz seyreden bir şeker farklı tablolar anlatabilir.
Ne yapmalısınız:
- Evde ölçüm yapılıyorsa ölçüm defterindeki ortalamayı HbA1c’nin karşılığıyla yan yana koymak, iki verinin tutarlı olup olmadığını görmeyi kolaylaştırır.
- İkisi arasında belirgin bir uyumsuzluk varsa bunu hekime iletmek, aşağıda anlatılan yanıltıcı durumların araştırılmasına kapı açabilir.
Açlık kan şekeri ve HbA1c birlikte nasıl okunur
Açlık kan şekeri tek bir sabahın fotoğrafıdır, HbA1c ise birkaç ayın ortalamasıdır. Bu yüzden iki sonucun her zaman aynı yönü göstermesi beklenmez. Açlık değeri sınırdayken HbA1c normal çıkabilir ya da tersine açlık değeri normalken HbA1c prediyabet aralığına düşebilir. Açlık testinin ölçüm koşullarını ve yanlış yüksek sonuç nedenlerini açlık kan şekeri yazısında ayrıntılı olarak anlattık.
MedlinePlus, hekimlerin HbA1c sonucunu çoğu zaman açlık kan şekeri ya da oral glukoz tolerans testi gibi başka bir testle doğruladığını belirtir. NIDDK de HbA1c ile glukoz ölçümleri arasındaki uyumsuzluğun, testi etkileyen bir durumun işareti olabileceğini not eder. İki test arasındaki fark tek başına bir sorun anlamına gelmez, ama birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.
Ne yapmalısınız:
- Elinizde aynı döneme ait açlık şekeri ve HbA1c sonucu varsa ikisini birlikte götürmek, hekimin tabloyu bütün olarak görmesini sağlar.
- İki sonuç birbirinden belirgin biçimde ayrışıyorsa hangi testin tekrarlanacağını ya da hangi ek testin gerektiğini hekime sormak yerinde olabilir.
Anemi ve demir eksikliği HbA1c’yi nasıl yanıltabilir
HbA1c kırmızı kan hücrelerinin içinde ölçüldüğü için bu hücrelerin sayısını, yaşam süresini ya da yapısını değiştiren her durum sonucu etkileyebilir. En sık karşılaşılan durum demir eksikliğidir. NIDDK, demir eksikliği anemisinde olduğu gibi çok düşük demir düzeyinin HbA1c’yi yanlış yüksek gösterebileceğini belirtir.
Diabetologia dergisinde yayımlanan sistematik derleme bu etkiyi 12 çalışma üzerinden inceledi. Derlemeye göre anemi olsun ya da olmasın demir eksikliği, kan şekeri değerlerinde bir artış olmadan HbA1c’yi yükseltme eğilimindedir. Demir eksikliği dışındaki anemi türlerinde ise sonucun tersine düşük çıkabileceğine dair sınırlı veri vardır. Yazarlar, bu durumun HbA1c ile diyabet tanısı konurken karışıklık yaratabileceğini ve daha fazla kanıta ihtiyaç olduğunu vurgular.
Cleveland Clinic de demir eksikliği anemisini ve B12 eksikliğini HbA1c’yi yanlış yükseltebilen durumlar arasında sayar; demir takviyesi, kan kaybı ve hemolitik anemi ise sonucu yanlış düşürebilir. Bu yüzden HbA1c değerlendirilirken hemogram (tam kan sayımı) sonuçlarına, özellikle hemoglobin ve eritrosit (RBC) değerlerine bakmak önem taşır. Demir eksikliğinin belirtilerini ve tanısını demir eksikliği yazısında, demir depolarının nasıl ölçüldüğünü ise ferritin testi yazısında bulabilirsiniz.
Ne yapmalısınız:
- HbA1c yüksek çıktığı hâlde açlık şekeri normalse, aynı dönemdeki hemogram ve ferritin sonuçlarını da hekime göstermek yararlı olabilir.
- Bilinen bir anemi, yakın zamanda başlanan demir takviyesi ya da yoğun kan kaybı varsa bunu HbA1c’yi değerlendiren hekime söylemek, sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur.
- Demir eksikliği tedavi edildikten sonra HbA1c’nin yeniden ölçülmesinin gerekip gerekmediğini hekime sormak yerinde olabilir.
Sonucu etkileyebilen diğer durumlar
Anemi dışında da HbA1c’yi yanıltabilen durumlar vardır. NIDDK; yakın zamanda yaşanan kan kaybını, kan nakli almayı, orak hücre hastalığını, hemodiyaliz tedavisini, böbrek yetmezliğini ve karaciğer hastalığını bu durumlar arasında sayar. Mayo Clinic gebeliği de sonucu etkileyebilen durumlara ekler.
Hemoglobin varyantları ayrı bir başlıktır. NIDDK’ye göre Akdeniz, Afrika ya da Güneydoğu Asya kökenli kişilerde ve ailesinde orak hücre anemisi ya da talasemi bulunanlarda bazı HbA1c yöntemlerini etkileyen bir hemoglobin varyantı olabilir; bu durum sonucu yanlış yüksek ya da yanlış düşük gösterebilir. MedlinePlus ayrıca opioidler ve bazı HIV ilaçları gibi ilaçların sonucu etkileyebileceğini not eder.
Ne yapmalısınız:
- Ailede talasemi ya da orak hücre anemisi öyküsü varsa bunu tahlil öncesinde hekime söylemek, gerekirse farklı bir yöntem ya da test seçilmesini sağlar.
- Düzenli kullanılan ilaçları HbA1c’yi değerlendiren hekime bildirmek yararlı olabilir; ilaçlar hekim önermeden bırakılmaz.
- Gebelik, böbrek ya da karaciğer hastalığı gibi durumlarda HbA1c’nin tek başına yeterli olup olmadığını hekime sormak yerinde olabilir.
HbA1c testi nasıl yapılır ve ne sıklıkla tekrarlanır
HbA1c için aç kalmak gerekmez. Mayo Clinic, test öncesinde normal şekilde yiyip içilebileceğini belirtir; kan örneği damardan ya da parmak ucundan alınır. Ancak NIDDK ve Mayo Clinic, muayenehanede parmak ucundan yapılan hızlı testin tanı için değil, yalnızca tedavinin izlenmesi için kullanıldığını vurgular; tanı için laboratuvarda yapılan ölçüm esas alınır.
Testin sıklığı kişinin durumuna göre değişir. Mayo Clinic, prediyabeti olanlar için yılda bir, insülin kullanmayan ve şekeri hedef aralıkta olan diyabetliler için yılda iki kez test önerir. Tedavide değişiklik yapıldığında ya da şeker hedef aralıkta tutulamadığında test daha sık yapılabilir. NIDDK, HbA1c’nin tip 1 diyabet ve gebelik diyabeti tanısında kullanılmadığını da hatırlatır.
Ne yapmalısınız:
- HbA1c için ayrıca aç kalmaya gerek olmasa da aynı gün açlık şekeri de bakılacaksa 8 saatlik açlık kuralı geçerlidir; randevu öncesinde bunu laboratuvara sormak işi kolaylaştırır.
- Önceki HbA1c sonuçlarını tarih sırasıyla saklamak, değişimin yönünü görmeyi tek bir sonuçtan daha kolay hâle getirir.
Diyabeti olanlarda HbA1c hedefi neden kişiye göre değişir
Diyabet tanısı olan kişilerde HbA1c, tedavinin ne kadar işe yaradığını izlemek için kullanılır. Mayo Clinic, diyabeti olan yetişkinlerin çoğu için yaygın hedefin yüzde 7’nin altı olduğunu, ancak bazı kişilerde daha düşük ya da daha yüksek hedefler belirlenebileceğini belirtir. NIDDK de ileri yaşta, uzun süredir diyabeti olan, ağır düşük şeker atakları yaşayan ya da ileri komplikasyonları bulunan kişilerde yüzde 7 ile 8 arası gibi daha esnek hedeflerin uygun olabileceğini not eder.
Hedefin kişiye göre belirlenmesinin nedeni, şekeri hızla ve çok aşağı çekmenin bazı kişilerde düşük şeker riskini artırabilmesidir. Metformin ya da insülin gibi tedavilerin seçimi ve hedefin ne olacağı, bu yüzden hekimin kişiyi bütün olarak değerlendirmesiyle belirlenir. Diyabet riskini artıran insülin direncinin belirtilerini tanımak da bu sürecin erken bir parçası olabilir.
Ne yapmalısınız:
- Kişisel HbA1c hedefinin ne olduğunu endokrinoloji uzmanına ya da dahiliye uzmanına sormak, sonuçları doğru ölçüyle değerlendirmeyi sağlar.
- Sonuç hedefin üzerinde çıktığında tedavide değişiklik gerekip gerekmediğine hekimle birlikte karar vermek yerinde olur; ilaç dozları kendi kendine değiştirilmez.
Bu sitede yer alan içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Tıbbi bir tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlık durumunuzla ilgili her türlü sorunuz için mutlaka doktorunuza veya profesyonel bir sağlık kuruluşuna danışın.
