Bir arkadaşınızın davetine son anda bir bahane bulursunuz. Çalan telefona bakıp açmazsınız, mesajla dönmek daha kolay gelir. O an içiniz rahatlar ve bu rahatlama o kadar gerçektir ki doğru şeyi yaptığınızdan emin olursunuz.
Kaçınma davranışı tam olarak bu rahatlamanın üzerine kurulur. Kaygı veren bir durumdan uzak durmak o günü kolaylaştırır, ama aynı korku bir sonraki sefere biraz daha büyümüş olarak geri gelir. Döngüyü tanımak, kendinizi suçlamadan onu yavaş yavaş gevşetmenin ilk adımı olabilir.
Kaçınma Davranışı Nedir
Psikolojide kaçınma, kaygı, korku ya da yoğun rahatsızlık veren bir durumla, düşünceyle veya duyguyla karşılaşmamak için ondan uzak durmak ya da onu ertelemek anlamına gelir. Amerikan Psikoloji Derneği’nin (APA) maruz kalma terapisi sayfası, insanların korktukları nesnelerden, etkinliklerden ve durumlardan uzak durma eğiliminde olduğunu belirtiyor. Bu, korkunun en doğal yan ürünlerinden biridir; kimse bile isteye kendini kötü hissettiren bir yere gitmek istemez.
Günlük hayatta kaçınma çoğu zaman sessizdir. Toplantıda söz almamak, zor bir telefon görüşmesini haftalarca ertelemek, asansör yerine hep merdiveni seçmek, kalabalık bir yere ancak kapıya yakın oturabiliyorsanız girmek ya da açılmamış e-postaları görmezden gelmek bunun tanıdık örnekleridir.
Kaçma ile kaçınma arasında küçük bir fark vardır. Kaçma, durumun içindeyken kaygı yükselince oradan ayrılmaktır; kaçınma ise o duruma hiç girmemektir. İkisi de aynı kısa rahatlamayı sağlar ve aynı döngüyü besler.
Kaçınma Kısa Vadede Rahatlatır, Uzun Vadede Korkuyu Büyütür
APA’ya göre kaçınma korkuyu kısa süreliğine hafifletebilir, ancak uzun vadede korkunun daha da kötüleşmesine yol açabilir. Bunun nedeni rahatlamanın kendisidir. Journal of Anxiety Disorders’ta yayımlanan bir derleme, kaçınmanın olumsuz pekiştirme yoluyla öğrenildiğini anlatıyor: korkulan şeyden uzaklaşınca kaygının düşmesi, bu davranışın işe yaradığı mesajını verir ve bir sonraki sefer aynı yola daha hızlı başvurulur.
Kaçınmanın ikinci bedeli daha az fark edilir. O duruma hiç girmediğinizde, korktuğunuz şeyin gerçekten olup olmayacağını ve olursa onunla baş edip edemeyeceğinizi öğrenme fırsatı da ortadan kalkar. Zihin “kaçtım ve kötü bir şey olmadı” sonucuna varır; “kalsaydım da kötü bir şey olmayacaktı” ihtimali hiç sınanmaz.
Zamanla kaçınılan alan genişleyebilir. Önce yalnızca asansör, sonra kapalı alanlar, sonra kalabalık yerler listeye eklenir. Korkuyu anlamak üzerine yazdığımız yazıda anlattığımız gibi korku koruyucu bir alarmdır; kaçınma ise o alarmın her seferinde haklı olduğuna inanmayı kolaylaştırır.
Güvenlik Davranışları Fark Edilmeyen Bir Kaçınma Biçimidir
Kaçınma her zaman bir yere gitmemek değildir. Bazen o yere gidersiniz ama kaygıyı idare etmek için küçük önlemlere tutunursunuz. Aynı derlemede güvenlik davranışları, algılanan bir tehdidin gerçek ya da beklenen zararını önlemeye, ondan kaçmaya veya onu azaltmaya yönelik davranışlar olarak tanımlanıyor.
Bunlar çoğu zaman masum görünür: bir sohbette sürekli telefona bakmak, yanınızda biri olmadan dışarı çıkmamak, her zaman bir su şişesi taşımak, konuşmadan önce cümleleri kafada defalarca prova etmek ya da yakınlarınızdan “bir şey olmaz, değil mi” onayını tekrar tekrar istemek. NHS’in korkularla yüzleşme rehberi, telefonla oyalanmayı ve başkalarından güvence istemeyi, korkulan durumda bırakılmaya çalışılan davranışlara örnek olarak veriyor.
Güvenlik davranışlarının sorunu, rahatlamanın sizin yerinize onlara mal edilmesidir. Kötü bir şey olmadığında zihin bunu “su şişem yanımdaydı” diye açıklar. Panik anında bedenle güreşmenin dalgayı büyütmesine benzer biçimde, tutunulan her önlem korkunun gerçek olduğu inancını sessizce besleyebilir. NICE’ın sosyal kaygı bozukluğu rehberi de değerlendirme sırasında kaçınılan durumların yanında güvenlik arayışı davranışlarının da kaydedilmesini öneriyor.
Düşüncelerden ve Duygulardan Kaçmak da Kaçınmadır
Kaçınma yalnızca yerlerle ve kişilerle ilgili değildir. Bazı insanlar bir duyguyu hissetmemek için sürekli meşgul kalır, aklına gelen kaygılı bir düşünceyi hemen bastırmaya çalışır ya da üzücü bir konuyu konuşmaktan uzak durur. Duygusal kaçınma diye de anılan bu durum, dışarıdan bakıldığında yoğun bir tempo, aşırı plan ya da sürekli ekran başında olmak gibi görünebilir.
Erteleme de çoğu zaman kaçınmanın bir yüzüdür. Kaygı henüz olmamış olana baktığı için, bir işe başlamamak onu kötü yapma ihtimaliyle yüzleşmemenin en kolay yolu gibi gelir. Başarısızlık korkusu bu döngüyü özellikle besleyebilir: deneme yapılmadığında yanılma da olmaz, ama kazanılabilecek her şey de ertelenmiş olur.
Bu davranışlar bir karakter zayıflığı değildir. Zihin, rahatsızlıktan korumak istediği bir yanınızı kollar; yalnızca bunu hayatınızın alanını daraltma pahasına yapar. Kaygıyı azaltmak isterken onu besleyen benzer alışkanlıkları ayrıca ele aldık.
Her Kaçınma Bir Sorun Değildir
Gerçekten tehlikeli, zarar verici ya da istismarcı bir ortamdan uzaklaşmak kaçınma döngüsü değil, kendinizi korumaktır. Yorgun bir günün ardından kalabalık bir davete gitmemeyi seçmek de her zaman kaygının işareti sayılmaz. Hofmann ve Hay’in derlemesi, bazı durumlarda kaçınma davranışlarının kişinin çevresi üzerindeki kontrol algısını güçlendiren bir baş etme yolu olabileceğini savunuyor.
Ayrımı yapmak için birkaç soru yardımcı olabilir. Bu uzak durma sizi değer verdiğiniz insanlardan, uğraşlardan ya da hedeflerden uzaklaştırıyor mu? Kaçındığınız şeylerin listesi zamanla uzuyor mu? Bir karar mı veriyorsunuz, yoksa kaygı mı sizin yerinize karar veriyor?
Cevaplar çoğunlukla ikinci yönü gösteriyorsa, bu bir suçluluk nedeni değil, döngüyü fark etmek için iyi bir an olabilir.
Küçük Adımlarla Geri Dönmek Mümkündür
Kaçınmanın karşılığı bir anda en korkulan şeye atılmak değildir. NHS’in korkularla yüzleşme rehberi, korkulan durumların 0 ile 100 arasında puanlanmasını, en kolaydan en zora doğru bir merdiven gibi sıralanmasını ve en düşük basamaktan başlanmasını anlatıyor. Rehbere göre kişi o durumda korkusu yaklaşık yarıya inene kadar kalabilir; bir korkuyla ne kadar sık karşılaşılırsa o korku o kadar küçülür.
APA da maruz kalma terapisinde korkulan durumların zorluk sırasına göre dizildiği bir korku hiyerarşisinden ve hafif ya da orta zorluktaki adımlarla başlayıp daha zorlarına geçen kademeli maruz kalmadan söz ediyor. Bu yaklaşım yalnızca gerçek durumlarla değil, korkulan sahneyi canlı biçimde hayal ederek ya da zararsız ama korkulan bedensel duyumları bilerek oluşturarak da uygulanabiliyor.
Burada anlatılanlar genel bilgi niteliğindedir ve terapinin yerini tutmaz. Kaçınma uzun zamandır sürüyorsa ya da ilk basamak bile fazlasıyla zorlayıcı geliyorsa, bu süreci bir uzmanla birlikte planlamak daha güvenli ve sürdürülebilir olabilir. NHS’in de belirttiği gibi bazı basamaklar diğerlerinden uzun sürebilir ve bu bir başarısızlık anlamına gelmez.
Ne Zaman Profesyonel Destek Almak Gerekir
Kaçınma işinizi, ilişkilerinizi ya da günlük hayatınızı aksatmaya başladıysa, haftalardır sürüyorsa ya da kaçındığınız şeylerin listesi sürekli büyüyorsa bir psikolog ya da psikiyatristle görüşmek yerinde olur. NHS, kaygı günlük hayatı etkilemeye başladığında bir hekimle konuşmayı öneriyor.
NICE’ın sosyal kaygı bozukluğu rehberinde yer alan bireysel bilişsel davranışçı terapi modellerinden biri, yaklaşık dört ay içinde 90 dakikalık en fazla 14 seanstan oluşuyor. Bu modelin bileşenleri arasında güvenlik arayışı davranışlarının olumsuz etkilerini gösteren alıştırmalar ve olumsuz inançları sınayan davranışsal deneyler de bulunuyor.
Çarpıntı, göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da baş dönmesi gibi belirtiler nedeniyle bazı durumlardan uzak duruyorsanız, bunları kaygıya bağlamadan önce bir hekimin bedensel bir nedeni dışlaması gerekir. Yoğun bir sıkıntı içindeyseniz ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız, beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni aramak gerekir.
Pratik Uygulama Rehberi
Aşağıdaki adımlar kaçınmayı bir anda bitirmeyi değil, döngüyü fark edip küçük bir yerden gevşetmeyi amaçlar. Kendinize karşı sabırlı olmak, bu sürecin en az adımlar kadar önemli bir parçasıdır.
- Bir hafta boyunca kaçındığınız durumları, ertelediğiniz işleri ve tutunduğunuz güvenlik davranışlarını kısa notlarla yazmak, döngünün nerede döndüğünü görmeyi kolaylaştırabilir.
- Listedeki her duruma 0 ile 100 arasında bir zorluk puanı vermek ve en kolaydan en zora doğru sıralamak, kendi merdiveninizi kurmanın basit bir yolu olabilir.
- İlk basamak olarak listenin en altındaki, görece kolay bir durumu seçmek, küçük ama gerçek bir kazanım yaşamanıza alan açabilir.
- O durumda kaygı yükseldiğinde hemen ayrılmak yerine biraz daha kalmayı denemek, kaygının kendiliğinden inebildiğini bedeninizle deneyimlemenizi sağlayabilir.
- Güvenlik davranışlarını tek tek ve yavaşça bırakmayı denemek (örneğin bir kez telefonu çantada tutmak), rahatlamanın gerçek kaynağını görmenize yardımcı olabilir.
- Aynı basamağı birkaç kez tekrarlamak ve korku belirgin biçimde azaldığında bir sonrakine geçmek, acele etmeden ilerlemenin bir yolu olabilir.
- Kaçındığınızı fark ettiğiniz anlarda kendinizi eleştirmek yerine içinizden “şu an kaçınıyorum” diye adlandırmak, döngüyü yargısız görmenizi kolaylaştırabilir.
- Değer verdiğiniz bir şeyi (bir arkadaşlık, bir uğraş, bir hedef) hatırlamak, zor bir adımı neden attığınızı unutmamanıza yardımcı olabilir.
- Adımlar fazlasıyla zorlayıcı geliyorsa ya da kaçınma gününüzü kaplıyorsa, bu merdiveni bir psikologla birlikte kurmak düşünülebilir.













