Köktürk Alfabesi olarak da bilinen Göktürk Alfabesi; Göktürkler tarafından kullanılan bir Türk Alfabesidir. Hunlar, Kırgızlar ve Uygurlar tarafından da kullanıldığı bilinen alfabe, Orhun Alfabesi olarak da anılır. Bunun nedeni Göktürk alfabesinin kullanıldığı ilk yazılı örneklerin Orhun yazıtları olmasıdır. Bu alfabe Avrupa’ya göç eden bazı Türk boyları tarafından da kullanılmıştır. Macaristan’da Sekeller olarak isimlendirilen toplum tarafından XVI. Yüzyıla kadar kullanıldığı tespit edilmiştir.

29 harfli Türk Alfabesindeki karakterleri karşılayan Göktürk Alfabesi harfleri

Göktürk Alfabesinin Gelişimi

Runik harflere benzemesi nedeniyle Avrupa ve Rus Türkoloji literatüründe, Runik alfabe ve Türk Run Yazısı gibi isimlerle de anılan çok isimli alfabenin MÖ 200 – MÖ 150 yıllarında şekillenmeye başladığı düşünülür. Türkçenin kullandığı ilk düzenli ve resmi yazı sistemi olan Göktürk Alfabesi, son şekliyle Orhun yazıtlarında kullanılan 38 harfli bir alfabedir. Bu harflerin 4 tanesi sesli harflerdir ve günümüzde Türk alfabesinde kullanılan sesli harfleri (ünlü uyumuna göre okunurlar)karşılamaktadırlar. Alfabede bulunan diğer 34 harf ise bazıları çift sesli olarak okunan sessiz harflerdir.

İki yazıttan meydana gelen Orhun yazıtları 1889 yılında keşfedilmişlerdir. 732 yılında yazılan Kül Tigin Yazıtı ve 735 yılında yazılan Bilge Kağan Yazıtı yani Orhun yazıtları, Göktürk Alfabesinin son şekliyle yazılmışlardır ama alfabenin daha önceki şekillerinin örnekleri de vardır. Bu yazıtların doğusunda kalan Tonyukuk yazıtı ise Bilge Kağan dönemine kadar vezirlik ve başkomutanlık yapmış olan Tonyukuk tarafından yazılmış ve dikilmiştir. 731 yılında dikilen Tonyukuk yazıtı, Orhun yazıtlarının parçası ve ilk yazıt olarak da gösterilebilir. Diğer iki yazıtın yazıcısı ise Kül Tigin’in yeğeni olan Yolluğ Tigin’dir.

Göktürk Alfabesindeki harfler

Orhun yazıtlarından 2 asır önce yazılan, M.S. VI. Yüzyıl tarihini taşıyan Yenisey Anıtları, Alfabenin atası olarak kabul edilen örneklerdir. Bu yazı sisteminde yaklaşık 150 karakter kullanılmıştır. Orhun yazıtlarındaki sistem kadar gelişmiş olmayan bu yazı sistemi, ‘damga’ olarak isimlendirilen harflerden oluşur. 150 civarındaki karakter yani damga, resim yazılarına benzer şekilde temsil ettiği kelimeleri çağrıştıran karakterler olduğu düşünülmektedir. Yenisey anıtlarındaki metinler, Orhun yazıtlarındaki heyecandan ve lirizmden yoksun metinler olarak kabul edilirler.

Göktürk Alfabesinin Son Hali ve Önemi

MÖ 200 – MÖ 150 şekillenmeye başlayan ve Yenisey anıtlarında düzenli bir yazı sistemi haline gelmeye başladığı görülen bu sistem, 6. Yüzyıl sonrasında son şeklini alarak Orhun yazıtlarının inşa edildiği 8. Yüzyılda bilinen Göktürk Alfabesi haline gelmiştir. Türkçenin yazılı hale gelmesinde kullanılan bu yazı sistemiyle yazılan fazla eser yoktur. Ama Türkçe dilinin gelişimi ve yazı sistemlerinin gelişimi açısından bakıldığında önemli yer tutan bir alfabedir.

Hoşunuza gidebilir